KOCATEPE CAMİİ`NDEN PAKİSTAN`DAKİ FAYSAL CAMİİ`NE BİR CAMİ PROJESİ

Muhammet Gündoğdu

Din Hizmetleri Uzmanı

İstanbul Müftülüğü Aile ve Dini Rehberlik Bürosu

Pakistan`ın başkenti İslamabad şehrinde inşa edilen Faysal Camii dünyanın en büyük camilerinden birisidir ve cami, Türk bir mimar olan Vedat Dalokay`ın imzasını taşımaktadır.

1966 yılında dönemin Suudi Arabistan Kralı Faysal b. Abdülaziz`in (ö. 1975), Pakistan ziyareti sırasında gündeme gelen cami için Kral Faysal 120 milyon dolarlık bir bağışta bulunmuştur. 1969 yılında uluslararası olarak düzenlenen proje yarışmasına; 17 ülkeden 43 proje katılmış ve bunların arasından Mimar Dalokay`ın projesi, Pakistan Hükümetinden “Ağa Han Mimarlık Ödülünü” kazanarak yapım için onay almıştır. 1976 yılına gelindiğinde İslamabad`ın kuzeyinde yer alan Margala Tepeleri Milli Parkı`nın eteklerinde inşasına başlanan cami, 1986`da tamamlanarak ibadete açılmıştır. Caminin inşası başlamadan bir yıl önce Kral Faysal`ın suikaste uğrayarak vefat etmesi sonrasında ismi hem camiye hem de camiye giden yola verilmiştir.

5000 metrekarelik iç ve 130 bin metrekarelik dış alana yayılan cami, iç alanda 100 bin; dış alanda ise 250 bin kişiyi bulan bir kapasiteye sahiptir. Ülkenin yerel cami mimarisinden farklı olan cami, günümüzde Müslümanların büyük kalabalıklar halinde namaz kılabildiği ülkenin önemli ibadethanelerden biri olarak ön plana çıkmaktadır. Yapıldığı dönemlerde farklı tepkiler alan caminin mimarisi, zamanla ülkeyi temsil eden ikonik bir yapı hüviyeti kazanmıştır.

Mimar Dalokay ülkedeki yerel kültürü dikkate alarak cami kubbesinde çöl çadırını temsil eden sekiz yönlü bir beton kabuk ve üçgen tasarım ile piramit tarzı bir mimari uygulamıştır. Yerden 40 metre yüksekliğe sahip kubbede Türk tarzı bir avize bulunmaktadır ve duvarlarda Kufi hat yazıları yer almaktadır. Ayrıca Kabe`nin kübik şeklinden ve 80 metre uzunlukları ile güney asyanın en yüksek minarelerinde Osmanlı tarzından etkiler görülmektedir. Geleneksel ve çağdaş islam mimarisinin bir karışımı olan caminin tamamı beyaz mermerle kaplanmıştır. Cami açılışından 1993 yılına kadar dünyanın en büyük camisi ünvanını taşırken; Fas`taki Kral 2. Hasan Camii`nin inşası ve Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevi`nin genişleme çalışmaları ile dördüncü sıraya inmiştir. Faysal Camii`nin mimari projesinin temeli aslında Mimar Dalokay`ın Ankara`daki Kocatepe Camii için açılan proje yarışmasına dayanmaktadır. Dalokay yarışmada kazandığı projesini sonrasında Pakistan şartlarına göre tekrar uyarlamıştır.

Türkiye’nin başkenti Ankara’da hızla artan nüfusa karşılık büyük bir caminin bulunmaması, özellikle Çankaya’ya doğru gelişen Yenişehir’de halkın ibadet ihtiyacını karşılayabileceği bir mescidin dahi olmaması göz önüne alınarak 8 Aralık 1944 tarihinde dönemin Diyanet İşleri başkan yardımcısı Ahmet Hamdi Akseki başkanlığında “Yenişehir`de Cami Yaptırma Kurumu” adlı bir dernek kurulmuştur. Derneğin adı 1956 yılında “Türkiye Diyanet Sitesi Yaptırma ve Yaşatma” olarak değiştirilmiş; 27 Mayıs darbesi sonrası ise bir süre de “Türkiye Devrim Diyanet Sitesi” olarak anılmıştır.

Cami yeri için yapılan araştırmalar ve bizzat dönemin Başbakanı Adnan Menderes’in takibi ile caminin, şehre hakim Kocatepe`de inşasına karar verilmiş ve cami için 1957 yılında bir proje yarışması açılmıştır. Mimar Dalokay ile Nejat Tekelioğlu`nun ortak projeleri uygulanabilir görülerek dönemin Diyanet İşleri Başkanı Hasan Hüsnü Erdem tarafından ilk temelin atılmasıyla 1963 yılında uygulamaya konulmuştur. Bir yıl sonra başkanlığın hizmet binası ile ilgili kısım bitirilmiştir. Bu bölüm daha sonraları bir müddet Diyanet İşleri Başkanlığı`nın merkez binası olmuştur. Ancak cami üstünün kabuk kubbe sistemiyle örtülmesi planlanan projeden -temelleri atılmış olmasına rağmen- sistemin o yıllar için çok yeni olması; sistemin ayakta duramayacağı düşüncesi ve de Ankara’da aynı sistemin uygulandığı bir spor salonunun çökmesi gibi sebeplerle vazgeçilmiştir. Ortadoğu Teknik Üniversite`sinde (ODTÜ) hazırlanan raporda kubbenin ayakta duramayacağı belirtilmiştir. Rapor üzerine Almanya’dan getirilen kabuk kubbe sistemi uzmanı da raporu teyit etmiştir. Mimar Dalokay gelişmeler üzerine projesinde yeni uyarlamalar yaparak Pakistan hükümetinin açtığı yarışmaya katılmış ve Faysal Camii`nin ortaya çıkmasına vesile olmuştur.

İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Mimarlık bölümü mezunu olan ve yurt dışında pek çok proje yarışmasında ödül kazanan Mimar Dalokay, 1991 yılında geçirmiş olduğu bir trafik kazasında eşi ve oğlu ile birlikte vefat etmiş ve Ankara`daki Cebeci Asri Mezarlığına defnedilmiştir.